escort bursa bayan escort bursa bayan escort bursa bayan escort bursa bayan escort bursa bayan escort bursa bayan escort bursa bayan istanbul escort istanbul escort istanbul escort vtunnel
Bugun...



Uygur Edebiyatı
Tarih: 26-01-2017 13:41:39 Güncelleme: 26-01-2017 13:53:39 + -



facebook-paylas
Tarih: 26-01-2017 13:41

Uygur Edebiyatı

Uygur edebiyatının genel özelliği dinî içerikli olmasıdır. Bunlar 762’de Bögü Kağan’ın mensup olduğu Maniheizm ve daha sonraları mensup oldukları Budizm çevreleridir.  

 

Mani edebiyatında meydana getirilen mensur eserler sayıca ve hacim ba­kımından çok değildir. Maniheist hikâye örneklerinin en önemlileri Hristiyan Süryaniler aracılığıyla Uygurlara geçmiş olan Ezop masallarının Uygurca çevirileridir.  

 

Tahminen 930 yılında ve Köktürk harfleriyle kaleme alınmış olan Irk Bitig (Fal Kitabı), dinî bir eser değil, bir fal kitabıdır. Her biri ayrı bir fal olarak yorumlanan 65 paragraftan meydana gelmiştir.  

 

Turfan'da bulunan Huastuanift adlı eser Mani dinine ait uzunca bir töv­be duasıdır. Pek çok nüshası bulunan bu metin, maniciliğe ait birçok kavramı ihtiva etmesi bakımından önemlidir. Eserde çok sık kullanılan şartlı birleşik cümlelerin bazen uzamasına rağmen cümle yapısının sağlam olarak kalması ilgi çekicidir.  

 

Tarım havzasında bulunmuş diğer Mani metinleri arasında İki Yıltız Nom (İki Kök Kanunu) adlı Maniheizmin felsefesi ile ilgili bir eser de var­dır.  

 

Burkancılığa ait kutsal kitaplar üç sepet adı altında bir araya toplan­mıştır: Vinayalar, Sûtralar, Abidarmalar. Bunların dışında­ki eserler ise Çatikler (çeşitli dinî hikâyeler) ve bir biyografiden meydana gelir.  

 

Vinayalar, Burkancı rahip ve rahibelerin hayatını, günlük yaşamlarını düzenleyen kuralları içine alır. Sayıları çok değildir. Karmavâcana adlı vinaya, manastır kıyafetinin kullanılışına dair bir metindir. Pravâranâ, bir Burkan rahibinin yağmurlu bir mevsimde çekildiği inzivayı anlatır. Vinayavibhańga adlı metin manastır kurallarıyla ilgilidir  

 

Uygurcada nom, nom sudur, nom bitig ve sudur adı verilen mukaddes kitap türünde, târihî Burkan'ın bütün burkanların ver­dikleri veya vermiş olduklarına inanılan 'vaazları' bir araya toplanmıştır.  

 

Uygurcaya çevrilmiş en hacimli sudur Altun Yaruk'tur (Altın Işık). Beş Balık'lı Şıngku Seli Tutuŋ tarafından Çinceden Uygurcaya çevrilmiş olan eser adaptasyon nitteliğindedir.  

 

Sekiz Yükmek (Sekiz Tomar) adlı sudur, Uygurlar arasında çok yayılmış olan dinî bir eserdir. Çinceden çevrilmiştir.  

 

Kuanşi İm Pusar (Ses İşiten İlâh), "Asil Dinin Nilüfer Çiçeği" adlı sudurun bir bölümüdür. Çinceden çevrilmiştir.  

 

Çinceden çevrildiği tahmin edilen İnsadi Sudur, rahiplerin günah çıkarma törenidir. Eserde Sundarî Kız adlı bir çatik de vardır. 1328'de Çinceden çevrilen, tahta baskıları da bulunan Yitiken Sudur büyü ile ilgili bir metindir. Kşanti Kilguluk Nom Bitig adlı sudur ise bir günah çıkarma kitabıdır.  

 

Çatik adı verilen parçalar, Buda'nın hayatlarından herhangi birini anlatır. İslâmî edebiyattaki menkıbeleri hatırlatırlar. Çatiklerin bazen mûsikî refakatinde piyes gibi temsil edildikleri tahmin edil­mektedir.  

 

Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesi adıyla meşhur olan Edgü Ögli Tigin ile Ayıg Ögli Tigin (İyi Düşünceli Şehzade ile Kötü Dü­şünceli Şehzade) en tanınmış çatiklerden biridir. Aslı Çince olan ve 10. yüzyılda Uygurcaya çevrilen eserde çok canlı bir hikaye üslûbu vardır.  

 

Altun Yaruk içinde bazı çatikler de vardır. Bunların en meşhurlarından biri Şehzade ile Aç Pars Hikâyesi'dir. Diğeri ise Dantipali Bey hikâyesidir.  

 

Çaştani Bey hikâyesinde Çaştani Beğ'in şeytanlarla mücadelesi anlatılır. Eseri Şilazin adlı bir mütercim Toharcadan Türkçeye çevirmiştir. Dantipali Bey ise emrindeki geyikleri kurtarmaya çalışan beyin hikâyesidir.  

 

Maytrisimit Toharcadan çevrilmiştir. Prajnâraksita adlı İl-Balık'lı bir Türk tarafından tercüme edilen eserde Maitreya Burkan'ın menkıbevî hayatı anlatılır. Burkancı Uygur edebiyatında daha pek çok çatik vardır.  

 

Küentso (Hüen-Tsang) Biyografisi Küentso adlı Çinli bir Burkan rahibinin 630-645 yılları arasında Türkistan üzerinden Hindistan'a yaptığı seyahati ve Çindeki hayatını anlatan bir seyahatname ve biyografidir.  

 

Uygurlardan kalma birçok hukuk belgesi de bulunmaktadır. Hristiyan ve müslüman çevreye ait metinler.




Kaynak: http://www.diledebiyat.net/turk-edebiyati-tarihi/islamiyet-oncesi-turk-edebiyati/yazili-donem-turk-edebiyati/uygur-metinleri/uygur-edebiyatinda-nesir

Bu haber 358 defa okunmuştur.

Etiketler :

FACEBOOK YORUM
Yorum

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER TÜRK DÜNYASI EDEBİYATI Haberleri

ÇOK OKUNAN HABERLER
  • BUGÜN
  • BU HAFTA
  • BU AY
SON YORUMLANANLAR
YUKARI