Bugun...


Doç. Dr. Yıldız SAADETTİN


Facebookta Paylaş









TÜRKMEN EDEBİYATININ EN BÜYÜK DEĞERLERİNDEN REŞİT AKİF
Tarih: 01-07-2018 10:57:00 Güncelleme: 01-07-2018 10:57:00


Önsöz

    

      Reşit Akif Türkmen edebiyatının en büyük değerlerinden biridir.Hicri Dede , Hıdır Lütfü , Sait Besim, Mehmet Sadık ve daha değer büyük Türkmen şairlerinden tuttukları ebedi yolu büyük şair Akif’te tutmuştur. Şiir ve edebiyat, şairin hep ruhundan coşan bir duygudur .

       Vatan sevgisi ve gençliğe seslenen, gençliğin ruhunu okşayan gençliğin yeni çağa ayak uydurmasını benimseyen bir yazar ve şairdir .  Akif’in ruhundaki engin coşkunun şiirlerine yansıması 1.Dünya savaşından sonra İngilizlerin Kerkük’te yaptıkları zulüm ve halka uyguladıkları kötü muameleler neden olmuş ve coşturmuştur.   Değerli şairimizin milli duygularını, şiirlerine ve yazılarına yanısmasını bugünkü türkçemize çevirerek O’nu daha yakından tanımak ve bu alanda araştırma yapanlara öncü olmak, okuyucularıma yararlı olmak amacına bu çalışmamı yaptım.

 

--------------------------------------------------------------

1. Ata Terzi Başi, Kerkük şairleri , 7.c, bilgisayar basımevi , Kerkük H.1421 , M.2000 , s (3,4)

2.D.Fazıl Mehdi Beyat ,Irak’ta Türkmen edebiyatı tarihi , Bağdat 1984 , s . (110)

3.Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi, sayı 6-7 , 6. Yıl , 1966 , s.(49)

Şairin Hayatı

       Kerküklü Reşit Akif Hürmüzlü mürekkep adıyla tanılan ve baz şiirlerde(Akif) mahlasını kullanan şair , Kerkük şehrinde ünlü Hürmüzlü ailesine mensuptur . Bu ailenin kişileri esas şehrin kalasında Hammam mahallesinde oturan Türkmen Hristiyanlardan oluşup , uzun yıllardan beri Müslümanlığı kabul etmişlerdir. (1)

      Şair Reşid Akif M.1896 , H. 1312 de Nasırıya şehrinde dünyaya gelmiştir. Bu sıralarda onun babası Ali bin Zeynel Abidin Efendi Osmanlıların devrinde hükmet görevlerinde bulunmuş muktedir bir edebiyat şinasidir. Orada mal müdürü olarak bulunuyordu .İlk öğrenimini Kerkük’te bitirdikten sonra Rüşdiye okuluna ve daha sonra liseye girmiş . (2)

       Tahsilini başarıyla bitirince öğretmenlik mesleğine atılmıştır . Birinci Dünya Savaşından önce Kerkük’te Fayzi Atfal ilk okulunda öğretmenlik görevine başlamıştır . Daha sonra öğretmenler arasında yapılan sınavlarda birincilik  kazanarak bu okulun müdürlüğüne alınmıştır . (3)  

     20/9/1919 tarihli Necme gazetesinden öğrendiğimize göre bu tarihte Kerkük’te Zafer Sultan okulunun öğretim kadrosu  arasında bulunmaktaydı . Bu sıralarda İngiliz kuvvetleri tarafından Kerkük şehrinde çıkarılan Türkçe Necme gazetesinin yazı kadrosuna  katılmıştır ve bu gazeteyi de bir süre idare etikten sonra 1923  yılının üçüncü ekim ayında Bağdat’a sürgün edilmiş iki yıl sürgün hayatı yaşadıktan sonra tekrar memleketine dönüp, eski vazifesine yani öğretmenliğe devam etmiştir.

       25 yıla kadar eğitim işlerinde çalıştıktan sonra 1937 yılında , Kerkük’te Israiliyye ilk okulun müdürüyken Musul’a bağlı Zaho ilçesinin Geli nahiye müdürlüğüne tayın edilmiştir . 14 yıl idari görevlerinde  bulunduktan  sonra  1950  yılında emekliye ayrılmıştır.

       Hayatının son yıllarında acı ve ızdırap içinde kalan şair bir yandan yaşlılık , bir yandan da hastalık dolayısı ile elleri kalem tutmaz gözleride görmez olmuştur.(4)

       17/2/1973 de Cumartesi akşam vaktinde vefat etmiş ve Kerkük’te Ali Paşa şehitler mezarlığında toprağa verilmiştir .(5)

       Şair amcasının kızıyla evlendikten sonra dokuz çocuğu olmuş beş tanesi ölmüş döt tanesi kalmış ikisi erkek Mamun ve Haldun ikisi de kız Muazez ve İptihaç . Şair hayatını Kerkük’te Korya’da Begler mahallesinde geçirtmiş ve hayatının sonuna kadar orada yaşamıştır .(6)   

--------------------------------------------------------------------

4. Ata Terzi Başi , Kerkük şairleri , 7.c, bilgisayar basımevi , Kerkük H.1421 , M.2000 , s (4,5)

5. Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 10-11 , 12. Yıl , 1966 ,( s.7)

6.Şairin kızı İptihaç’tan alınmış .

Şairin Edebi Kişiliği

          Reşit Akif henüz çocuk çağındayken ailesinin etkisiyle edebiyata dayanmış ve edebiyat alanındaki gelişmesini daha çok babası Hac ALİ Hac Ahmet ve kardeşi Naci efendilerin yardımıyla sağlamıştır . Yazılarında en çok Türk edebiyatçılardan Mehmet Rauf Halid Ziyanın etkisi altında kalmış . O daha pek genç bir yaşta 1910 yıllarında Musul’da çıkmağa başlayan Türkçe Arapça Alnecah gazetesinde yazı yayımlıyordu . İlk yazısında askerliği kutsal vazife sayan bir konuyu ele almıştır . Şair Necme gazetesinde halka hizmet etmek fırsatını kullanmak amacıyla gazetenin idaresini elinde tutmuş ve şair gazetede halkın dedikodusu yüzünden yazılarını çok kez imzasız olarak ve baaz dafa (R.A) harfleriyle yayımlıyordu . (1)

          Şiirde Akif takma adını kullanan yazar ve şairimizin İngilizlere karşı politikal mücadelesi nedeniyle büyük güçlüklerle karşılaşmış ve iki yıl zorunlu olarak Bağdat’ta yaşamaya gönderilmiştir . (2)

           Şairin kardaşlık gazetesinde yayımlanmış bir açıklamasında (Beni şair eden İngilizlerin ihtilal devridir , devirlerde arkadaşlarım olan baz gençler beraber yapılan mazalım ve fazlalıklardan mutesir birliğinden ve bir takım difai sözlerle kendimizi vikaye ve muhafazaya başladık ve zan edersem muvaffak olduk) . (3)

         Şairin yazdığı şiirler çoğunlukla milli şiirleridir. Şairin Necme ve Kerkük gazetelerinden başka şiirleri de İstanbul’un Fuzuli ve Kıbrıs’ın yeşil Ada dergilerinde yayımlanmıştır . Osmanlı devrinde Musul’da çıkan Alnecah gazetesinde yazıları var .

Üzgün ve etkili şiir ve yazılarıyla şöhret kazanan Reşit Akif babası Hürmüzlü Hac Ali ve kardeşi Hürmüzlü Naci Bekrin sayesinde çok ilerlemiş, nesirde sevdiği Mehmet Rauf , Uşşaki Zade , Halid Zıya şiirde Fuzuli,   Nabi , Abdulkadır Faiz , Muhiddin Kabil ve Abdullah Safi Beglerin etkisi altında kalmış .

_______________________

1. Ata Terzi Başi , Kerkük şairleri , 7.c, bilgisayar basımevi , Kerkük H.1421 , M.2000 , s (4,7)

2.Abdullatif bender oğlu , Irak Türkmen edebiyatı tarihine bir bakış , 1.c , M.1811-M.1930 , s.(122)

3. Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 12 , 12. Yıl , 1973 , s.(18)

 

       Reşit Akif şiirinde veya yazılarında hep halkını düşünmüş ve halkının çıkarı uğrunda bütün eserlerini yazmış. Akif’in yazıları , şiirleri kadar kuvvetlidir . Edebi makalelerinin bir çoğu mensur şiirle yazılmıştır. (4)

       Şairin  milli yazıları yanında da gençlerimizin şiirlerine önem verirdi her zaman Kardaşlık dergisinde gençlere daha çok yer ayırmasını daha çok önem verilmesini görüyoruz .

       Kardaşlıkta çalışanlara istekte bulunurdu ve kardaşlık dergisindeki görüşmesinde dedi (Biz artık gidelim hayatta payımız aldık, millete yapabilecek hizmeti yaptık umit gençlerdedir hayat onlar için güler )  (5) 

Şair yazılarında gazel , milli şiirler ve gençler hakkında şiirler yazmış bunun yanında kısa hikayeler, makaleler ,edebi çalışmalara da dayanmıştır . (6)

       Şair kültürlü insan olduğu için üç dille konuşma ve yazmayı da başarıyordu Türkçe, Arapça , Farsça . Şairin kendi adına bir kitabı çıkmamış yanlız şiirlerini ve yazılarını dergi ve gazeteler arasında görmekteyiz. (7)

_________________________________

4.D.Fazıl mehdi beyat , Irak Türkmen edebiyatı tarihi , 1958-1968 , umma basımevi , Bağdat 1984 ,

S.111,112

5. Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 12 , 12. Yıl , 1973 ,( s.17)

6.حسين عزت زينل جارداغلى , شعراء التركمان المعاصرون , الجزء الاول , مطبعة الزمان , بغداد 1990, ص 40,34

7. وحيدالدين بهاء الدين , من ادب التركمان , الطبعه الاولى 1962 , منشورات مكتبة عبد القادر فكري كركوك ,طبع بمطبعة

الازهر ص 90

 

 Ünlü Şair Reşit Akif  Hürmüzlüye Sevgi Mektupları

1.Muhterem bir mucahide hasretname :

19 mart 1923 tarihinde uçak ile Bağdad’a sürülen Reşit Akif beğe Vaiz Rızanın hasretnamesi :

Efendim

Ey gayesi yüksek emeli Reşit hidayet

Ey sayesi mumted semeri hamra rayet

Ey himmeti ali şerefi hidde eyrişmiş

Hak ayırdıracak gayenize sizleri gayet

Teğrib ile bulduk vatanı avdetinizde

Elbette bulursak vatanı ehli selamet

Nefi olmadınız belki sahaifte kalemler

Altunla yazar tamenizi nam hamaset

Devrinde felek bilmedi andırdı Reşidi

Bir şubhe kopar başına elbette kıyamet

2. Hasretname

Reşit Akif 19 mart 1923 tarihinde uçak ile Bağdat’a sürülmesi üzerine Vaiz Mulla Rıza efendi şunu yazmıştır :

Ey cihanın bağçasında toti şukru zıyan

Senziz ey cana bügün olmuş cihan ayn hazan

Güller ıkrar etmedi bi harf u bi savt bi dehan

Biz hemen yerimizde kaldık getti bizden bağyan

Lutuf yezdanınla gönder bizlere bir nu cuvan 

Ruh millet doldu zulumetle ayrıyış ey nur din

Dikat ettim göz dolandırdım görünmez nazının

Ihtıyarsız ağladım hasret çekup ahu enin

Rehmetinle defi kil bizden bu belayı heman (1)

 

5 / Hüzeyran /1923

Vaız Rıza

Kerkük

 

1.Muhterem edib’i azam Reşit Akif Beğe :

 

Ey behri vefa semay rıfat

Ey bedri zeka zıyayı hikmet

Ey tacı edeb hemayı devlet

Ey şemsi himem çırağ izzet

Ey ilmi u sen seninle meşhur

Ey hilmu haya seninle mezkur

Ey fazıl u hener seninle kaim

 

1. . Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 1-2 , 26 . Yıl , 1973 , s.(47)

 

Ey nurı şeref seninle daim

Ey kevkebi asman irfan

Ey nurı safa yüzünde taban

Şeban vatan necib akrem

Hllak sehin edib azam

Alami cihana çok metinsin

Her işte halimu durbinsin

Yok sen gibi kimsede tahammul

Hallakı cihana çok tevekkül

Sabır et buda hem geçer zamandır

Gam çekme gözüm bu imtihandır

Bir tecrube etti halkı halık

Malum olsa muminu munafik

Senin mihan oldu hlka ingiliz

Halıs ile raic oldu temeyyüz

Çıktıkta şerefle elini açık

İkbal sana yüz çevirdi  artık

Yükseldi cihanda itibarın

Herkesce bilindi iktidarın

Tebcil olunur bu günde namın

Farz oldu cihana ihtiramın

Akif ki beni bu çerh girdün

Etti gamı furkatınla delhun

Dönderdi hazana bu baharım

Hun ciğer oldu lale zarım

Gönlüm ne eder feganu nale

Cismim dönüyor gamınle nale

Her Cuma günü yine bu Sadık

Yana yana seni bekliyor bu aşık

Göz kanıyle memlu del semadır

Feryad ediyor seninçin ayaklar

Zahirde eğerçe biz cedayız

Manada sizinle hem safayız

Gönlümde sen oldu öyle sakin

Akif dıyorum sada verirsin

Her Cuma günü seninle bnde

Vaiz yanına gider bu bende

Vaiz sana çok selamı vardır

Hakkındada çok kelamı vardır

Kurtara seni beladen Allah

Tevfiki  refikin ola her gah

Mey vaslat olsa hakada saki

Etsin seni baki baki baki

 

Mehmet Sadık

Kerkük

1923

 

2.Mücahid kardeşim Reşit Beğ :

Can verse vatan oğruna dunyada bir insan

Tercih olunur mevta hayat üstüne billah

Zilletle esaretle ihanet ile eyvah

İslamıyetin ananesi oldu perişan

Can ehli vatan haki için hak olsada yarab

Hak vatan oğrunda eğer ölsede bir can

Tahlis vatançin yok iken sayımız alan

Dindaşımızı sokmak için olmuşuz akrab

 Ol bize zahirde görünmez iydi şaytan

Şimdi görünür suret zahirde o melun

Hıfz et bizi ondan bugün ey halık meymun

Çok kimselerin yoksa olur hanesi veran

Casusluk ile fahır ediyorlar bumu izzet ?

İslamiyetin eylediler namını beraber

Feryad ki tesir edemez kimseye feryad

Seyr et bugünü ,kendine kan ağla hamıyyet

Zan etme olur gençlerimiz nefi ile mahzun

Yükseldi meziyyetle bütün yerde şu gençler

Servet verecek elbette bu gençler

Her halde eder milleti kendini memnun

Tam aldı şeref buldu ki yükseldi ehali

İkdam ile dünyamızı ukbamızı sattık

Meydan terekkiye bugün çok adım attık

Yükseldi semavete onun necmu hilali

Ahrarı vatan kvva sizi tebid ede gaddar

Etti bu şeref kadrınızı  bir daha ala

Meydan hamıyyette durun korkmayın asla

Kahır eyliyecek hasmınızı hazratı kahhar

Kaldırmadı tayyara sizi doğrusu emma

Şehbal hamıyyet sizi kaldırdı semaye

Tükseldi bugün izzetiniz üç alaya

Yükselde daha rütbenizi rahmet mevla

Sadıksa eder sizleri işar ile işar

Tebrik ediyor sayınızı can u gönüller

Millet sizi yad eyliyecek zikir cemille

Sarsılmayınız her ne yaparsa size ağyar (2)

Mehmet Sadık

Kerkük

1923

___________________________________

2. Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 3 , 26 . Yıl ,  s.(70-71)

                                        

(   Ağıt   )

Üstadımız Reşit Akif için :

Yazık düşmüş biz felek peşine

Sarılmışız bizde onun eşine

Felek insanlara sonsuz beladır

Ahbabın furketi ağır cezadır

Kırdı şiirimizin içli sazını

Görmedik bir yılın bahar yazını

Ne musibettir yarab milletine

Şiir u edeb duçar oldu negbete

Servetiydi Akif cevahırıydı

Şiir ile edeble ne mahırıydı

Gerçe Akifiydi hem Reşidiydi

Hem yıldızıydı o hem horşidiydi

Aakif barkıydı hem şimşekiydi

Alımıydı fazılıydı tekiydi

Narıydı nurıydı munevveriydi

Vatan oğrunda bir cesur eriydi

 

Ölmeseydi keşke daha bir süre

Girmeseydi o nür kara yıllara

Akif gitti elden artık ne çare

Bu gediş gönülde açtı bin yara

Makamı üstündür bizden biliriz

Ustadımız için rahmet dileriz (3)

Fehmi Esad naib oğlu

 ________________________

3. . Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı( 12) , 12 . Yıl , 1973 ,  s.(19)

 

Reşit Akif’in şiirlerinde yansıtan gençlik ve yurt sevgisi

 

Şairimiz yüreğindeki acıları , kendi güzel yaşadığı toprağı olan Kerkük’te zorla ayrılışı sırasında 1924 yılının Ocak ayının ilk günlerinde bir şiiriyle dile getirmiş ve zalimin amaca ayrışmayacağını güzel ve içli şiirleriyle ifade etmiştir :

Zalım ayremez maksadına eyleme nale

Hak kuvvet ise , kvveti hak eyler izale  (1)

Şairin( Annem) kasidesini sürgünde bulunduğu sırada zulümden şikayet başlığı manzumasını 6/1/1924 yılında  yazmış :

Zalimlere nankörlere kurban olarak sizden alındım

Beçare nenem sevgili hicranızda yurdum

Başlaması olan bu manzuma şu güzel betlerle sona ayırıyor :

Hasmım bunu bilsin ki şu kalbimde yanan kin

Meyus edemez ruhumu yıllarca çevirsin

Aç bağrını anna ki gülerek hakka dua et

Hiç şubhesiz er geçecektir bu felekte

Zalım ayırmaz maksadına eyleme nale

Hak kvvet ise kvvet hak eyler izale  (2)

_______________________

1. Abdullatif Bender oğlu , Irak Türkmen edebiyatı tarihine bir bakış , 1.c , M.1811-M.1930 , s.(123)2. 2.Ata Terzi Başi , Kerkük şairleri , 7.c, bilgisayar basımevi , Kerkük H.1421 , M.2000 , s (11.12)

Şair Bağdat’ta mecbur ikamet iken bir akşam kahvehanenin bir köşesinde oturmuş düşünürken bir (Terci) diye yedi sekiz bentten oluşan uzun bir şiir Yazmış . Aşağıda bu şiirin bir bendini ele aldık:

Arkadaşlar bakınız  bunca nazahat her gün

Oluyor günde memleketinden sürgün

Akıl vicdan dediğin hepsidi hissiz olgun

Hakkı var hasmın eğer daima eylerse dugun

Yurdum el ellere kaldı bundan oldu bugün

Onu gördük uzaktan mutekebbir köskün

Nazarımda yine afak sıyah pam oluyor

Yanlızlık büküyor boynumu akşam oluyor

Halk şiirini beğenirmisiniz ve Türkmen halk

Şairlerinin hangısını begenirseniz ? (3) 

  ______________________________

3.  Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 12 , 12 . Yıl ,  s.(19)

 

Reşit Akif in( Sıyah Elbiseli) Kadınla şiirinde acı ve ızdırabını aşağıdaki beyitte açıkladı :

Sürüklenüp duracaksın budur nasibin ey melek

Of bende senin gibi müşteki gözlerimde bana

Gel gel  şuracıkta seninle beraber ağlıyalım ..  (4)

Şairin zulme karşı görüşünü (Nar Gülleri) şiirinde dile getirmiştir . Aşağıdaki beyitleri örnek olarak ele aldık :

Söyle susma

Göksüne şu nar güllerini kim dizdi

Hangi zulum bağçalarından kuparıldı

Şu güller

Susuyorsun dalmışsın

Yoksa karanlık bir tüneyle kayıb gettik  (5)

Şairin (Amacımız)11 betten oluşan  kasideyi 27/8/1960 yılında yazmış bu kasideden şu iki beyitte bayrağa karşı hürmet kutsallığını göstermektedir :

Hürmet itaat la baş eger

Bayrağıma yan bakan olsa eğer

Gözlerini çıkarırız parmakla

Ciğerini parçalarız tırnakla  (6)  

 

_________________________________

4.  Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 6-7 , 6 . Yıl , 1966 ,  s.(49)

5. Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 3 , 10 . Yıl , 1966 ,  s.(37)

6. Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 185  , 27 . Yıl , 1987 ,  s.(76)

 

Şair( Bir gurubun sonu) şiirinin başlamasında gurubun acılı ve üzüntülü yönünü ele almış :

Baktım guruba dün pek hazindi manzarı

Bir kızıl kan burumuştu hep ufukları

Yorgun nazarlarıyla güneşte her yeri

Bir başka renge çevirmişti , sordum onlara

Hatif bu hazinler nedir , dedim dedi

İhtiyar mazida olan sefalet in senin

 Bu şiirin sonuna erdikçe umitlik ve aydınlık yönü ortaya atılmıştır çünkü şairin görüşüne göre her zulum ve kötülüğün sonu vardır :

Oh geçti gece sonra ağardı tan yeri

Karşımda göründü altun saçlı bir peri

Afak u muhitat nuriyle süsledi

Herkes oyandı şavk ile açtı gözleri

Sevinçle hatife bu kimdir dedim dedi

Yahu işte beklenen saadetin senin  (7)

 

___________________________________

7. Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi, sayı 5 , 1 . Yıl ,  s.(35)

 

Şair ana yurdunu överek 21 betten oluşan ( Kekük )şiirinden aşağıda bu beyti ele aldık :

Latafet bir cenne bir şems bir envarsın Kerkük

Cinane ğibta bahşı bir sahne gülzarsın Kerkük (8)

Şairin canındaki sıkıntılarını ve yurduna karşı coşkun duygularını ( Ağıt) şiirinde dile getirmektedir bu kasideden örnek olarak  bu üç beyti ele aldık :

Yumul gel sustu bülbül bağ tutuştu bağban getti

Yıkıldı lanede verildi emel ruh revan getti

Gurub etti güneş hayfa çöktu zulmetler

Nasıl kan ağlamaz gözler zıyasız kaldı can getti

Temeyyüz ruhlu makdıs gayeli bir necme bir envar

Eful etti bugün Kerkükten şirin beyan getti   (9)

Aşağıda Tuz Hurmatunun içli şairi Hasen Göreme Yazdığı manzum mektubundan Tuz Hurmatunun gençleri hakkında olduğu beytleri ele aldık :

Tuz gençliğini marama eylet

Tuzun gençleri itilaye şayan

Her çehrede bir şeref namayan

Gayret u saha mısalı onlar

Her dilde vefa terenum eyler

Ol onlara sen hakiki rahber  (10)

 

_____________________________________

8. Ata Terzi Başi , Kerkük şairleri , 7.c, bilgisayar basımevi , Kerkük H.1421 , M.2000 , s .(14)

9. Ata Terzi Başi , Kerkük şairleri , 7.c, bilgisayar basımevi , Kerkük H.1421 , M.2000 , s .(16)

1o. Kardaşlik ilk kültür ve edebiyat  dergisi , sayı 184 , 27 . Yıl , 1987 ,  s.(75)

 

Şairin( Yarınki Türkmen evladına vasiyetim ) 38 betten oluşan şiirinden aşağıdaki beytleri örnek olarak ele aldık . 14 temmuz 1959 cumhuriyet günü Kerkük’te  olan faciayı şöyle açıkladı:

Dinle tarif edeyim ben şu elim vakıayı

Kerküke düşman eliyle yapılan facıayı

Bin dokuz yüz elli dokuz yılının bayramı



Bu yazı 1477 defa okunmuştur.

FACEBOOK YORUM
Yorum

YAZARIN DİĞER YAZILARI

ÇOK OKUNAN HABERLER
  • BUGÜN
  • BU HAFTA
  • BU AY
YAZARLAR
SON YORUMLANANLAR
YUKARI